Saturday, September 10, 2005

واژونه (1) اسلام - اباحه


$[1]
براي ِ معني ِ « انكار » :
در شرح ِ تعرّف ، در باره ي ِ داوود طائي آمده كه پاي ِ وي شانزده سال بي حركت بوده ، و علّت ِ آن اين بوده كه « چون در بغداد محال ها و ناشايست ها [ مي ديده ] » از خداي تعالي خواسته كه پايش بازستاند .
و آنگاه مؤلّف مي گويد : « كسي كه محال ِ غيري چنين انكار كند ، خود محال كي كند ؟! و چون ديدن ِ محال روا ندارد ، كردن ِ محال كي روا دارد ؟! » ( تصحيح ِ محمّد روشن ، ج ؟ ص 205 )

امر ِ معروف و نهي ِ منكر ، و ربط ِ آن با اباحه
« و ديگر ، امر معروف و نهي منكر به هيچ حال فرو نگذاري . اگر به دست نتواني ، به زبان مي كني . و اگر به زبان نتواني ، به دل منكر مي باشي . و اگر از اين مرتبه فرو آيي ، مسلمان نماني و مباحي ِ صِرف شوي ؛ چه ، خيريّت ِ اين امّت منوط است به امر معروف و نهي منكر . » [ علاء الدّوله سمناني ] ( مصنّفات ، ص 106 )
علاء الدّوله ، امر ِ معروف و نهي ِ منكر را لطف و عنايت ِ خاص ِ حق در حقّ ِ امّت ِ مصطفي مي داند و مي گويد كه بر امّت هاي ِ پيشين واجب نبوده « و بدان امر ، نبي مخصوص بود ؛ خلاف اين امّت ، كه هر يكي را بدين امر قيام نمودن واجب شد . » ( همان )
اوزجندي ، عرفاني نويس ِ اخلاق گراي ِ سده ي ِ ششم ، نيز در يگانه اثري كه از او باز مانده ( مرتع الصّالحين ) و به تازگي به همّت ِ استاد مايل هروي به دست ِ اهالي ِ زبان ِ فارسي رسيده ، ويژه بودن ِ امر ِ معروف و نهي ِ منكر به دين ِ اسلام را مطرح نموده و مي نويسد : « اين هر دو ، كار ِ انبيا و رسل بوده است . » ( اين برگهاي پير ، ص 219 ) ؛ « خيريّت امت محمد عليه السلام بر ديگر امم ، به امر معروف و نهي منكر است . قوله تعالي : كنتم خيرَ امّةٍ اُخرِجت للنّاسِ تأمرون بالمعروف و تنهون عن المنكر – 110/3 » ( همان ، ص 220 )
جاي ِ ديگر مي نويسد : « و هر كه را اصل ِ غضب نبوَد ، حاصل بايد كردن ، كه قوّت غزات و امر ِ معروف و حميّت ِ زن و فرزند و نگاهباني ِ تن و مال ، محتاج است جمله بدين غضب ؛ امّا زيادت ناشايسته است و ناجايگاه است . » ( ص 173 )
بايد گفت كه دنياي ِ مدرن و اباحي ِ امروز ( غرب و به ويژه امريكا ) ضرورت ِ وجود و حصول ِ قوّه ي ِ غضبيّه را با ايجاد ِ ساز و كارهاي ِ دقيق ِ اجتماعي ، منتفي ساخته است . نگاهباني از خويشتن و پيوندان را از دوش ِ انسان برداشته و به گردن ِ جامعه و قانون نهاده است . پس تنها موردي از علل وجودي ِ غضب كه باقي مي ماند ، همان « قوّت ِ غزات و امر ِ معروف و نهي ِ منكر » است ، كه صد البتّه منسوخ ِ ازل و ابد مي بُوَد !
جالب خواهد بود به اين نكته اشاره كنم كه ريشمند ِ معاصر محمّد ِ مددپور ، در يادداشت هايي كه به ترجمه ي ِ « روح القوانين » افزوده ، مي نالد كه چرا اين مسيحيان غزا و جهاد ندارند و از اين رو نمي توانند ما را درك كنند و مدام به دين ِ ما ايراد مي گيرند ؟! ( يعني ايشان هم تأييد مي فرمايند كه اين امور ويژه ي ِ اسلام است ! و البتّه اين چيزي نيست كه نياز به تأييد داشته باشد ، امّا آن گونه هم نيست كه همه از آن آگهي داشته باشند ! [2] ) اصولاً در آثار ِ اسلامي و آثار دوره ي ِ اسلامي ، هزارها نمونه و سند مي توان يافت از اين كه پيامبر ِ ختم الانبيا با همه ي ِ انبيا فرق ِ اساسي و اصولي داشته اند . از جمله ، زين الدّين خوافي ( عارف ِ سده ي ِ نهم ) اين دو بيت ِ سيد حسن ِ غزنه را نقل نموده :
اي كه هرگز هيچ ملّت چون تو پيغامبر نيافت
هيچ دين در هيچ روزي چون تو دينْ پرور نيافت
هر كه از خاك ِ كف ِ پاي ِ تو تاجي سر نكرد [3]
دست بالا كرد تا دستار جويد ، سر نيافت !
( منهج الرّشاد . در : اين برگ هاي ِ پير ، ص 477 )

و امّا ، سخن ِ علاء الدّوله بسيار جالب و درخور ِ تأمّل است . وي سير ِ دقيق ِ تمدّني ِ اسلام تا اباحه / مسلماني تا آزادگي[4] را به موجزترين وجه بيان كرده . جا دارد كه آحاد ِ امّت ِ اسلام بدبن روش عمل كنند . باشد كه اين امّت نيز از نعمت ِ آزادي و آزادگي كه از ايشان دريغ شده ، بهره مند شوند .
چنانچه در قرآن و سيره ي ِ نبوي تأمّل شود به درستي روشن مي گردد كه وارونه ي ِ اين سير در كار بوده ، يعني : نخست انكار ِ قلبي در كار بوده ، سپس منع ِ زباني ( همراه با مژده ي ِ بهشت و ترساندن ِ از دوزخ ) ، و با قدرت يافتن و تحكيم ِ سلطه ي ِ نبوي ، رويه ي ِ عمل در كار آمده : حدود الله .
راه ِ رهايي ِ مردمان ِ تحت ِ سلطه ، بسيار روشن و آسان است . راه ِ درست ِ انساني ، دقيقاً وارونه ي ِ ناراه ِ مسلماني است .
« [ ابوالقاسم حكيم ] گفتا : رحمت كردن بر خلق ِ خداي عزّ و جلّ كمترش آن بوَد كه بد نكني و بد نخواهي و بد نگويي . » ( مرتع الصّالحين . اين برگ هاي ِ پير ، ص 183 )

بايد به نكته اي ديگر در باره ي ِ « اباحت » بپردازم ؛ امّا پيش از آن ، اين چند كلمه ضروري است :
متأسّفانه عين ِ آنچه را كه علاء الدّوله آورده ، در آموزه هاي ِ زرتشت ، در گاتها ، نيز مي توان ديد . زرتشت مردمان را به آن فرا مي خواند كه : « هر كس كه با انديشه و گفتار و يا با هر دو دست ِ خويش ، با دُروند بستيزد و يا پيروان ِ او را به راه ِ نيك رهنمون شود ، به دوستكامي خواست ِ مزدا اهوره را برمي آورد . » ( يسنه ، هات 33 ، بند 2 ) [ از گزارش ِ دكتر دوستخواه ]
ساختار يكي است : ساختار ِ دعوت ِ ديني ! ساختاري كه در آن دين دار خود را محق مي داند كه ديگران را به راه ِ راست [!] دعوت كند ، به هر شكل ِ ممكن ؛ حتّي اگر شده با استفاده از هر دو دست !!
به اين عبارت ِ مخوف ِ ديگر ، باز هم از گاتها ، بنگريد ، كه زراثوشترا مي گويد : « منم نخستين ، كه بدين كار برگزيده شده ام . همه ي ِ ديگران را دشمن ِ مينوي مي شناسم . » ( يسنه 44 ، بند 11 )
من خود از پرستندگان ِ زرتشت ام ، امّا نبايد ميان دو چيز سرگردان شويم :
آموزه هاي ِ عالي ِ زرتشت / آيين بودن ِ آيين ِ زرتشت
سودمندي هاي ِ اوستا / زيان هاي ِ نگره ي ِ ديني به ايران و ايراني

به اين جمله ي ِ آخوند محمّد ِ غزّالي هم بنگريد كه در ارتباط با امر ِ معروف و نهي ِ منكر است : « خمر ِ وي بريزد و جامه ي ِ ابريشمين را درز باز كند و ... و كوزه ي ِ سيمين بشكند و صورت كه بر ديوار نقش كرده باشند تباه كند و امثال ِ اين ... » ( كيمياي ِ سعادت . چ احمد آرام ، ص 394 )
چه بي شمار آثار ِ بي مانند ِ هنري كه در اجراي ِ اوامر ِ الهي ، به دست ِ مسلمين نابود گشته است .

و امّا ، گوشه ي ِ پاياني ِ سخن ، پيرامون ِ اباحه :
اوزجندي در باره ي ِ « اباحيّه » اشاره اي دارد كه من به جاي ِ ديگر نديده ام . در بيان ِ حقيقت ِ شرايع در بهره وري از دنيا ( كه : « او » ست كه دنيا را به دارندگان مي بخشد ؛ يعني به كساني كه خود مي خواهد ! ) ، مي گويد كه : « بدان اي رونده راه خداوند - عزّ و جلّ - كه دنيا به صورت و معني ، خداوند از بهر همه خلق آفريده است ، كه : « هو الّذي خَلَقَ لكُم ما في الارض جميعاً - 2/29 » ، امّا در شريعت سبب هايي فرستاده است خداوند عزّ و جلّ ، چون بيع و هَبَه و خلافت و قضا ، كه به حكم ِ آن سبب ها هر كسي به چيزي از صورت و معني ِ دنيا اولَي شود از ديگران . هر كه آن اسباب را منكر شود ، شرايع را منكر شده باشد . و اهل ِ اباحت – لعنهم الله – ازين جمله باشند . » ( اين برگ هاي ِ پير ، ص 140 )
اين اشاره ي ِ اوزجندي ، خود به اندازه ي ِ يك كتاب ارزش دارد . از آن دانسته مي شود كه « اباحت » يك دستگاه ِ فكري – عملي ِ دقيق بوده ، و نه آن گونه كه به ما شناسانده اند گونه اي لاابالي گري در رفتار و بي اعتقادي ِ تمسخر آميز در انديشه . ( يا به عبارتي ، لاابالي گري و ريشخند ِ عقايد ، تنها رويه ي ِ بيروني ِ حقيقت ِ اباحه بوده است . ) اباحت ، با اسلام در نبردي همه جانبه بوده ، چرا كه همه ي ِ اسلام را نوعي ترفند ِ اهريمني ِ برتري جويانه ي ِ ضدّ ِ انساني مي ديده است .

اَمرداد 1384
------------------------------
[1] از آنجا كه فرصت ِ بازخواني و بازنگري ِ منابع و تكميل ِ يادداشت هايم را ندارم ( كه بعد از عوض كردن ِ خانه ي ِ اجاره اي ، هنوز كتاب ها را مرتّب نكرده ام ؛ و همچنين به علّت ِ له شدن زير ِ بار ِ قرض و بي پولي ِ كشنده ، حوصله اي برايم نمانده ) ، فعلاً همين را داشته باشيد . اگر زندگي اي بود و اندك آرامشي يافت شد ، بهترترهايش را هم خواهم نوشت . مي خواهم شماري از يادداشت هايم را به همين صورت ِ نيمه خام منتشر كنم . اگر عيب و ايرادي در اين كار مي بينيد ، آن را متوجّه ِ « اين روزگار ِ تيره » بدانيد نه اين بيچاره ي ِ خسته اي كه منم . به زودي بايد يك فقره « خواست » ِ عمومي داشته باشم ، اگر چه مي دانم كه بي فايده است . ( در گويش ِ طبس ، براي ِ « گدايي » همين واژه را داريم ، امّا وقتي كسي براي ِ ديگري گدايي كند – كه معمولاً در مسجد يا جاي ِ ديگري كه جمعي در كار بوده ، كسي بلند مي شده و شايد بدون ِ اين كه از مستمند نام ببرد ، برايش درخواست ِ كمك مي كرده - به آن « خواست كردن » مي گفته اند . من براي ِ يك نفر پژوهنده ي ِ بينواي ِ كافر « خواست » خواهم كرد ، نه براي ِ مهدي سهرابي . )
[2] بلكه حتّي مثلاً بر عكس ، آقايي كه سال ها پيش ، « نقد ِ آيت ِ شيطاني » نوشته كرده ، هزار جهد مي كند كه خلاف ِ اين را اثبات كند و مدّعي مي شود كه مجازات ِ مرگ براي ِ مرتد اختصاص به اسلام ندارد ... – كتاب به دسترس نيست كه شماره ي ِ صفحات را ذكر كنم .
[3] ياي ِ « تاجي » به جاي ِ كسره ي ِ اضافه است . در برخي از گونه هاي ِ زباني چنين بوده و ممكن است هنوز هم بوده باشد . ضمناً « پيغامبر » هم هيچ عيبي ندارد و هجاي ِ « غام » سريع و كوتاه ادا مي شود .
[4] اين توضيح را بايسته مي دانم كه : من از « اباحه » همراه با « آزادي » ، معناي ِ « آزادگي » نيز برداشت مي كنم .


نسخه ي پي دي اف اين نوشته

No comments:

Post a Comment