شهر ِ سنگستان

هيچ راهي نيست جز باور ِ طلسم شدگي ِ اين سرزمين .
م.اميد بي‌دليل شعر ِ « قصّه‌ي ِ شهر ِ سنگستان » را با آن پايانه‌ي ِ عجيب ، بازتابي ، و پارادوكسيكال نسروده است . جايي خوانده‌ام كه مي‌گويد پايانه‌ي ِ شعر مانده بود ، و مدّت‌ها نمي‌توانستم قصيده‌ي ِ خود را به سرانجام برسانم ، تا اين كه در يك لحظه‌ي ِ الهام گونه ، آنچه را مي‌جستم ، يافتم .
شعر ، داستان ِ شاهزاده‌اي است كه « شبي دزدان ِ دريايي و قوم ِ جادوان و خيل ِ غوغايي » به شهرش حمله آورده‌اند ، و مردمان ِ شهر يك‌ْپارچه سنگ شده‌اند ؛ و او در پي ِ يافتن ِ راه ِ رهايي به هر دري مي‌زند . يك روز در اين جستجو به مرحله يا مكاني مي‌رسد كه قهرمانان ِ پيشين ِ اين افسانه‌ي ِ مشابه ، به راه ِ چاره دست مي‌يافتند : در حالي كه در سايه‌ي ِ درختي خفته است ، گفت‌ و ‌گوي ِ دو كبوتر را كه بر شاخه‌اي نشسته‌اند مي‌شنود . در افسانه‌هاي ِ پيشين ، قهرمان ِ قصّه ، با عمل كردن به آنچه كبوتران ( يا پريان يا ... ) مي‌گفتند به مقصود مي‌رسيد . شاهزاده‌ي ِ ما ، امّا ، به نتيجه نمي‌رسد .
پس از اين كوه تشنه دره‌اي ژرف است ،
در او نزديك غاري تار و تنها ، چشمه‌اي روشن .
... چنين بايد كه شهزاده در آن چشمه بشويد تن .
غبار قرنها دلمردگي از خويش بزدايد ،
اهورا و ايزدان و امشاسپندان را
سزاشان با سرود سالخورد نغز بستايد ،
پس از آن هفت ريگ از ريگهاي چشمه بردارد ،
در آن نزديكها چاهي‌ست ،
كنارش آذري افروزد و او را نمازي گرم بگزارد ،
پس آنگه هفت ريگش را
بنام و ياد هفت امشاسپندان در دهان چاه اندازد .
ازو جوشيد خواهد آب .
و خواهد گشت شيرين چشمه‌اي جوشان .
نشان آنكه ديگر خاستش بخت جوان از خواب .
تواند باز بيند روزگار وصل ،
تواند بود و بايد بود
از اسب افتاده او ، نز اصل .[1]

در صحنه‌ي ِ بعد ، شاهزاده را مي‌بينيم كه با نوميدي ِ تمام آرزوي ِ مرگ مي‌كند :
كجائي اي حريق ؟ اي سيل ؟ اي آوار ؟
اشارتها درست و راست بود ، اما بشارتها ،
ببخشا گر غبارآلود راه و شوخگينم غار !
درخشان چشمه پيش چشم من خوشيد .
فروزان آتشم را باد خاموشيد .
فكندم ريگها را يك به يك در چاه .
همه امشاسپندان را بنام آواز دادم ليك ،
به جاي آب دود از چاه سر بر كرد ، گفتي ديو مي‌گفت : آه .[2]

سرانجام شاهزاده ، خسته و كوفته ، به غاري پناه مي‌بَرَد :
سخن مي‌گفت ، سر در غار كرده ، شهريار شهر سنگستان .
سخن مي‌گفت با تاريكي خلوت .
تو پنداري مغي دلمرده در آتشگهي خاموش
ز بيداد انيران شكوه‌ها مي‌كرد .
ستم‌هاي فرنگ و ترك و تازي را
شكايت با شكسته بازوان ميترا مي‌كرد .
غمان قرنها را زار مي‌ناليد .
حزين آواي او در غار مي‌گشت و صدا مي‌كرد .

- « ... غم دل با تو گويم ، غار !
بگو آيا مرا ديگر اميد رستگاري نيست ؟ »
صدا نالنده پاسخ داد :
« ...آري نيست ؟ »[3]
اوج ِ قصّه ، يا بهتر بگوييم : اسطوره‌ي ِ نوين ِ م.اميد ، در همين پاسخ ِ عجيب شكل گرفته است . اين ، از يك سو ، يك بازي ِ آوايي ِ بديع و هنرمندانه است كه بنا به واقع ، صداي ِ شاهزاده در غار مي‌پيچد و بازتاب / پژواك ِ آن به وي بازمي‌گردد ؛ و در اين بازگشت ، آنچه به گوش ِ شاهزاده مي‌رسد پايانه‌ي ِ پرسش ِ خود ِ اوست . امّا از سوي ِ ديگر ، اين به مثابه‌ي ِ پاسخ ِ او نيز هست . برجسته‌ترين گوشه‌ي ِ اين پاسخ ، ناهمخواني ِ آن است به لحاظ ِ قواعد ِ زباني . پاسخ بايد به صورت ِ « نه ، نيست » مي‌بود ، در حالي كه صدا مي‌گويد : « آري ، نيست » . بخش ِ نخست ِ پاسخ ، انتظار ِ مثبت بودن را در پي دارد ؛ امّا جمله‌ي ِ پاسخ ، با نفي پي گرفته مي‌شود .
?
شخصاً هيچ ترديدي ندارم كه در شعر – و در اينجا اختصاصاً منظورم شعر ِ فارسي است – نقش ِ عمده با ناخودآگاهي است . به عبارت ِ ديگر ، شاعر ِ فارسي زبان ناخودآگاه مي‌سرايد . ( بايد توجّه داشت كه شاعر به هر كسي كه چار بيت سر ِ هم كند گفته نمي‌شود ؛ وگرنه مثلاً من هم اهل ِ بخيه‌ام ! ) شك ندارم كه خود ِ م.اميد نيز به اندازه‌ي ِ خواننده‌ي ِ شعرش ، از اين پايان ِ شگفت‌انگيز ، غرق ِ بهت مي‌شده است .
□
آيا به‌راستي براي ِ ما اسيران ِ طلسم ، راه ِ چاره‌اي وجود ندارد ؟
در تمثيل‌واره‌اي كه اساس ِ اين قصيده‌ي ِ اخوان بر آن استوار شده ، شهزاده به مثابه‌ي ِ شخص ِ شاعر است ؛ يعني بخشي از روان ِ جمعي ِ ما كه از سنگ‌شدگي گريخته است ؛ و كلّيّت ِ جامعه ، در حكم ِ مردماني كه در شهر ِ سنگستان گرفتار آمده‌اند .
در پاسخي كه م.اميد ، شاعر ، بخش ِ بيدار و پوياي ِ روان ِ جمعي ، بدان رسيده است ، وجهي آشكار از پارادوكس وجود دارد : تناقض ِ ميان ِ « آري » و « نيست » . اگر م.اميد به پاسخي راهگشا نرسيد و در نوميدي ِ تلخ ِ خود غوطه خورد و بنا به نقل ِ دوستي از پژوهندگان ِ زمانه كه اخوان را گويا يكي دو سالي پيش از رفتنش در خيابان مي‌بيند و اخوان به وي مي‌گويد : « فلاني ! از دوني ِ دق ، دق كردم . » ، دليل نمي‌شود كه از چاره جويي دست برداريم . چيزي در اخوان و زمانه‌ي ِ او بود كه نمي‌گذاشت از سدّ ِ سنگي ِ طلسم ِ شوم ِ قرون و اعصار بگذرد .
اخوان كلاً به دنياي ِ غرب بدبين بود . در شرق چيزي مي‌ديد يا تصوّر مي‌كرد مي‌بيند كه او را از ديدن ِ چهره‌ي ِ راستين ِ روزگار بازمي‌داشت . شرق را انباشته از انديشه و شكوه مي‌ديد ؛ و مانند ِ همه‌ي ِ ما ، حاضر نبود بپذيرد كه اگر هم چيزي در شرق بوده ، اكنون ديگر نيست .
آيا اگر يونانيان ِ امروز در پي ِ فخرفروشي به دنيا برآيند ، خود ِ ما ايرانيان ( منظورم ايران ِ بزرگ است ) به ايشان نمي‌خنديم ؟!
ما نيز امروز نبايد خود را در زير ِ آوار ِ يادمان‌هاي ِ دور و كهن ِ خويش مدفون سازيم . ضرب المثل ِ ساده‌اي داريم كه مي‌گويد : بودم بودم مناط نيست ، هستم هستم مناط است !
□
در همان قصّه‌ي ِ شهر ِ سنگستان ( كه گويا در پيرنگ ِ نخستينه‌ي ِ خود ، مأخوذ از « قلعه‌ي ِ سنگباران » در داستان ِ امير ارسلان ِ رومي باشد ؛ اگرچه ممكن است در افسانه‌هاي ِ پيشين نيز موارد ِ مشابهي بتوان يافت ) نكته‌ي ِ اصلي ِ مشكل ِ ما بيان شده : شهري داريم كه در اثر ِ طلسم ، يكْ‌پارچه به سنگ بدل شده . تنها راه ِ چاره و رهايي اين است كه قهرمان ِ قصّه از بيرون بيايد و با رهنمودهايي كه به وي شده ، طلسم را باطل سازد . از مردمان ِ سنگ شده‌ي ِ داخل ِ شهر هيچ كاري ساخته نيست .
□
به ياد بياوريم كه در باور ِ عامه گفته مي‌شود كه : جادو و طلسم به كافر و عرق‌خور اثر ندارد . راه اين است كه يا خود به‌تمامي كافر و عرق‌خور شويم ( كه بعيد مي‌دانم بتوانيم . وانگهي ، ما فعلاً و قبلاً طلسم شده‌ايم ، يعني جادو بر ما كارگر واقع شده ! ) و يا اين كه ، كار ِ خود را ، سراپا ، به دست ِ كافري عرق‌خور بسپاريم كه طلسم بر وي كارگر نيست ... !


30 آبان ِ 84


[1] مهدي اخوان ثالث ، از اين اوستا ، انتشارات مرواريد ، چاپ پنجم ، 1360، ص 23-22.
[2] همان ؛ ص 24.
[3] همان ؛ ص 25.

بازاري به فراخي ِ همه‌ي ِ ايران

آورده اند كه يك روز در آكادمي ِ افلاطون ، يكي از شاگردها از استاد پرسيد : حالا چه به ما مي‌رسد از آموختن ِ اين چيزها ؟ افلاطون رو به ديگر شاگردان كرد و گفت : لطفاً يك نفر پولي به اين جوان بدهد ، چون تصوّر مي‌كند كه از هر كاري بايد پول دربيايد !
اگر آنجا فقط يكي از شاگردان ِ افلاطون به اين بيماري دچار بوده ، اينجا يك كشور ِ 70 ميليوني مبتلاي ِ اين مرض ِ نكبتْ‌بار است . آخوند ص بنا به الگوي ِ قدسي ِ كتاب ِ قديم ، تنها يك « كار » مي‌شناسد : پول جدا كردن . و اين انگاره‌ي ِ شوم را به همه‌ي ِ جامعه سرايت داده .
كاش مشكل ِ ما ، چنان كه عدّه‌اي مي‌پندارند ، مربوط و منحصر به همين بيست و چند سال بود ؛ امّا اصلاً اين‌طور نيست و همه‌ي ِ پيشينه‌ي ِ ما - از بعد از هجوم ِ ميشوم ِ جندالله - ، با شدّت و ضعف هايي ، همين بوده . در آن الگو ، تا جايي كه من مي‌بينم ، تنها يك شغل رسميّت دارد : كسب . و اين ، البتّه ، دقيقاً به معناي ِ « دلّالي » است و نبايد آن را با « كار » اشتباه گرفت . و باز البتّه ، واژه‌ي ِ « دلّالي » نيز نمي‌تواند نشانگر حقيقت ِ آن باشد و بايد بيشتر توضيح داد : پيشه‌ي ِ عمده‌ي ِ عرب تجارت بود ، و با ظهور ِ دين ِ الهي ، اين پيشه بدل به « غارت » شد ؛ امّا پرهيب واره‌اي از « تجارت » ، همچنان ، به الگوي ِ قدسي راه يافت . از اين رو ، تنها پيشه‌اي كه جمهوري ِ اسلام به رسميّت مي‌شناسد و آن را بر همه‌ي ِ ابعاد ِ جامعه تحميل نموده « دلّالي ِ غارتگرانه » است . در تعريف ِ « دلّالي ِ غارتگرانه » اين توضيح كاملاً ضروري است كه همه‌ي ِ دست اندركاران ِ حكومت ِ الهي ، كه « غازيان » به شمار مي‌روند ، هم تجارت (!) مي‌كنند و هم از مجموعه‌ي ِ حاصل ِ غارت ، سهم مي‌برند ؛ يعني از بيت المال ( و در اينجا بيت المال دو منبع دارد : 1. نفت 2. هر چيز ِ فروختني ِ ديگر ؛ از آثار ِ باستاني گرفته تا طلايي كه برنج از كار در مي‌آيد ، و سهم عظيم ِ درياي ِ خزر - كه از چهل و چند درصد به ده دوازده درصد مي‌رسد - ، جزيره‌هاي ِ سه‌گانه ، قراردادهاي ِ شوم ِ ننگين ، ... ، و حتّي فروش ِ دختران ِ ايراني . ) بنابر اين ، كلّ ِ مشاغل ِ حقيقي ِ به رسميّت شناخته شده را مي‌توان به اين دو فقره محدود و منحصر دانست : دلّالي ، و سهم بردن از بيت المال .
چنانچه امروزه در كلّ ِ ساختار ِ اقتصادي ِ جامعه‌ي ِ اسلاميزه شده‌ي ِ ايران ِ نگون‌بخت به ديده‌ي ِ درنگ نگريسته شود ، ديده خواهد شد كه جز اين دو وجه ِ كسب ِ درآمد ، هيچ منبع ِ ديگري وجود ندارد . بديهي است كه در اين درنگ ، نبايد گول ِ ظواهر را خورد . ثروت ِ اصلي ِ كشور ، جز در دست ِ غازيان نيست ؛ و اين غازيان ، ثروت ِ خود را جز از اين دو مسير ِ مشروع ِ الهي كسب نكرده‌اند .
ظواهري كه گفتم نبايد باعث ِ گول خوردن ِ ما بشود ، عبارت است از بخش ِ ادناي ِ بدنه‌ي ِ جامعه ، يعني مجموعه‌ي ِ وسيع امّا رمه‌وار ِ مردمان . در اين گستره‌ي ِ پهناور ، البتّه همه نوع مشاغلي مي‌توان يافت ( در محدوده‌ي ِ مجاز ِ شرعي ) : تجارت ، مديريّت اداري ِ دولتي ، توليد ِ كشاورزي ، توليد ِ صنعتي ، پزشكي ، ساختمان سازي ، و انواع ِ فروشندگي . [ صد البتّه ، كارمندي ِ جزء ِ ادارات و شركت‌هاي ِ دولتي و غير ِ دولتي نيز هست ، كه وضع ِ متفاوتي دارد . كارگران ِ روزمزد ، مبتلايان ِ شبه ِ مشاغل ِ دروغين ، و انبوه ِ بيكاران را به شمار نياوردم ، چون به راستي به شمار نمي‌آيند ! ]
نكته‌ي ِ بسيار مهم اين است كه اين بخش ِ سافل ِ جامعه ، اگرچه از « فيء » سهمي نمي‌بَرَد ، امّا به ميزان ِ هم سويي با حاكميّت و قواعد ِ كهن‌الگو ، از مزاياي ِ بي بند و باري ِ كسب برخوردار مي‌گردد . بارزترين جلوه‌ي ِ « بي ‌بند و باري ِ كسب » را مي‌توان در « عدم ِ كنترل ِ قيمت‌ها » مشاهده نمود . و اين پرهيز ِ جدّي از كنترل ِ قيمت ، صرف ِ نظر از هر دليل و علّت ِ احتمالي يا قطعي ِ ديگر - كه مي‌توان طيّ ِ درنگي جداگانه بدان پرداخت - ، صد البتّه ريشه در يكي از مهم‌ترين قوانين ِ كهن‌الگو دارد ، و آن اين است كه در اسلام جرمي به نام ِ « گران‌فروشي » وجود ندارد .[1]
از اين گونه است كه مي‌بينيم سراپاي ِ ايران به بازار بدل گشته ؛ بازاري كه در آن تنها يك قاعده حكم مي‌راند : توان ِ فروش !
دوّمين نكته‌ي ِ مهم اين است كه كسري ِ بودجه‌ي ِ كشور متّكي به غنائم ِ جنگي است . به عبارت ِ ديگر ، بودجه‌ي ِ كشور از دو منبع تأمين مي‌شود : 1. اخذ از بدنه‌ي ِ جامعه ( ماليات ، ... ) 2. پول ِ نفت .
اين بذل و بخشش ِ غير ِ موضع ( چون همان‌طور كه پيشتر توضيح دادم ، حاكميّت ، بدنه‌ي ِ جامعه را در فيء داراي ِ سهم نمي‌شناسد ! ) دليلي دارد كه مي‌توان آن را از گونه‌ي ِ « مصالح ِ نظام » شمرد ؛ همچنان كه مي‌توان آن را « هديه‌ي ِ نظام به غير ِ غازيان ِ هم سو » دانست . به زبان ِ ساده ، ماجرا از اين قرار است كه بخش‌هاي ِ هم سو ، به بهانه‌ها و دستاويزهاي ِ گوناگون ، از پرداخت ِ ماليات طفره مي‌روند و از آنجا كه نمي‌توان نداده‌هاي ِ ايشان را از رده‌هاي ِ پايين‌تر ِ طيف ِ برخورداري وصول كرد ( كه خطر ِ انفجار در پي دارد ) ، حاكميّت سولاخ ِ اين كسري را از منبع ِ لايزال ِ نفت گِل مي‌گيرد !
از تنها قاعده‌ي ِ حاكم بر ايران ِ بازار شده ، تحت ِ عنوان ِ « توان ِ فروش » ياد كردم و اين نيازمند ِ مختصر توضيحي است : توان ِ فروش ، به گونه‌اي بديهي ، به « توان ِ خريد » بستگي دارد ، و در جامعه‌اي با فقر ِ رو به گسترش ، از نوع ِ افسار کنده ی ِ آن ، لزوماً مي‌بايست متناسب با گسترش ِ فقر ، از توان ِ خريد كاسته شود ، در حالي كه در عمل چنين نيست . دليل ِ آن بسيار ساده است : در اين جامعه ، فقر رو به گسترش نيست ، بلكه اختلاف ِ درآمد رو به گسترش است ؛ و از اين رو ، توان ِ خريد به حال ِ ثابت باقي مي‌ماند . في‌المثل اگر در هر سال پنج درصد از مردم توان ِ خريد ِ خود را از دست مي‌دهند ، به جاي ِ ايشان ، دو درصد از قشر ِ بالا كرده شده ، توان ِ خريدشان چند برابر مي‌شود !
تصوّر مي‌شد كه سخن ِ پيشواي ِ شيعيان بي‌معناست كه گفته است : « كاخي نديدم الّا اين كه در كنار ِ آن كوخ‌ها باشد . » . معمّايي در كار نبوده . چيزي كه پيشواي ِ شيعيان مي‌ديده ، از آن جنس چيزهاست كه تنها در جامعه‌اي مطابق ِ قوانين ِ كهنْ الگوی ِ قدسی ِ قرآنی يافت مي‌شود ؛ و حالا چنان جامعه‌اي به حول و قوّه‌ي ِ الهي مجال ِ ظهور يافته است .

27 شهريور 84



[1] شخص ِ نگارنده ، در طول ِ اين سال‌ها ، دست ِ كم دو بار از زبان ِ آقاي ِ آسيد علي اكبر ِ هاشمي ِ رفسنجاني ِ بهرماني شنيده‌ام كه به صراحت گفته است : در اسلام چيزي به نام ِ گران‌فروشي نداريم . و شايد بعد از شنيدن ِ اين افاضات بوده كه در كتاب‌الله دقيق شده و به زودي دريافته‌ام كه همين طور است كه ايشان مي‌گوزد ؛ اگرچه ، از منع ِ « كم‌فروشي » سخن به ميان آمده ، امّا بايد توجّه داشت كه كم‌فروشي تنها وقتي معنا پيدا مي كند كه « قيمت » مشخّص باشد . استدلال ِ آقا سيد علي اكبر بسيار جالب و كوبنده است : در شرع ِ مبين ، عمده شرط ِ صحّت ِ معامله « رضايت ِ طرفين » است !!

وای

گرچه از عمر ِ طويل ِ من
چار‌چاري بيش نگذشته‌ست
يكدمه زين جان‌گزا زهرش
بر جگر بي‌ نيش نگذشته‌ست

زندگاني را خوشي بايد
ني چنين يك لخته خون ِ دل
در شب ِ تاريك ِ اهريمن
كام ِ گردابي چنين هايل

□

واي اگر نايد به فريادم
مرگ ، اين بيداد ِ بي‌فرياد
دق كنم گر عُمر يابم شصت
واي اگر هفتاد ، يا هشتاد !

5 و 9 آذر 84 - طبس